درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

درس 3: آیه و سوره

بازدید421

تاریخ بروزرسانی1403/11/16

قرائت: آیات 1 تا 10 سوره جنّ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
قُل أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعنَا قُرْآنًا عَجَبًا ﴿1﴾ یَهدِی إِلَی الرُّشدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَن نُشرِکَ بِرَبِّنَا أَحَدًا ﴿2﴾ وَ أَنَّهُ تَعَالَیٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَدًا ﴿3﴾ وَ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ سَفِیهُنَا عَلَی اللَّهِ شَطَطًا ﴿4﴾ وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَن لَن تَقُولَ الْإِنسُ وَالجِنُّ عَلَی اللَّهِ کَذِبًا ﴿5﴾ وَ أَنَّهُ کَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنسِ یَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الجِنِّ فَزَادُوهُم رَهَقًا ﴿6﴾ وَ أَنَّهُم ظَنُّوا کَمَا ظَنَنتُم أَنْ لَن یَبعَثَ اللَّهُ أَحَدًا ﴿7﴾ وَ أَنَّا لَمَسنَا السَّمَاءَ فَوَجَدنَاهَا مُلِئَت حَرَسًا شَدِیدًا وَ شُهُبًا ﴿8﴾ وَ أَنَّا کُنَّا نَقعُدُ مِنهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمعِ فَمَن یَستَمِعِ الْآنَ یَجِد لَهُ شِهَابًا رَصَدًا ﴿9﴾ وَ أَنَّا لَا نَدرِی أَشَرٌّ أُرِیدَ بِمَن فِی الْأَرْضِ أَم أَرَادَ بِهِم رَبُّهُم رَشَدًا ﴿10﴾

صحت، فصاحت و تجوید حروف الف همزه و باء

الف‌همزه: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، باید با تیزی و ظرافت تلفظ شود، مانند:

الله أکبرُ
أَشَهدُ أن لا إلهَ إِلَّا اللهُ
إِیَّاکَ نَعبُدُ
وَ إِیَّاکَ نَستَعِینُ

در اصطلاح تجوید، به تیزی الف‌همزه «نَبر» می‌گویند.

الف‌همزهٔ ساکن باید با دقت تلفظ شود؛ نه سست باشد و نه با تکان، مانند:

مَأکولٍ ، مُوْصَدَةٌ ، بِئسَ

دو نکته: در سورهٔ مبارکه حُجُرات، آیه 11، در جمله «بِئسَ الِاسمُ الفُسوقُ»

الف دوم نیز همزه وصل بوده و ناخواناست؛ و برای التقاء ساکنین، لام مکسور می‌شود:

بِئسَ الِاسمُ ← بِئسَ لِسمُ

در سورهٔ مبارکه فُصِّلَت، آیه 44، در جمله «اَ اَعجَمِیٌ» الف دوم، بدون نبر، نرم و شبیه فتحه تلفظ می‌شود. در اصطلاح تجوید، به این حالت «تسهیل» می‌گویند.

باء: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، باءساکن با تکان کوچکی تلفظ می‌گردد، تا صدای آن به‌ طور واضح بیان شود، مانند:

سُبحانَ ، عَبدُه ، ضَبحًا ، صُبحا ، الابتَرُ ، فَانصَب ، فَارِغَب

در حالت وقف که باء ساکن می‌شود نیز، با تکان کوچک تلفظ می‌گردد، مانند:

وَقَبَ ← وَقَب ، لَهَبٍ ← لَهَب ، تَبَّ ← تَبّ

در اصطلاح تجوید، به این تکان کوچک «قَلقَله» می‌گویند.

نکته: در سوره مبارکه هود، آیه 42، در جمله «یا بُنَیَّ ارکَب مَّعَنا» باء ساکن نزد میم، ادغام شده و به میم تبدیل می‌گردد.

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت فصاحت و تجوید حروف بخوانید.

آیه و سوره

پیش از این دانستیم قرآن کریم، از آن جهت که قانون و دستورالعمل مکتوب برای هدایت بشر است، به‌عنوان «کتاب» مشهور شده است. وقتی این «کتاب» آسمانی را می‌گشاییم، می‌بینیم که عبارات آن با طبقه‌بندی خاصی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، و واحدها و بخش‌های جدا از هم را تشکیل داده‌اند. کلمات و عبارات قرآنی در کنار یکدیگر، واحدی به‌عنوان «آیه» و مجموع آیات در کنار یکدیگر، واحدی با نام «سوره» را شکل داده‌اند.

فکر می‌کنید چرا قرآن این‌گونه طبقه‌بندی شده است؟ چه کسی این تقسیم را انجام داده است؟ چرا این واحدها با عنوان «آیه» و «سوره» مشهور شده است؟

بحث درباره این دو واحد قرآنی، به منظور پاسخ‌گویی به این سؤالات و دیگر سؤالات مشابه، یکی از اولین مباحثی است که در کتاب‌های علوم قرآن به آن پرداخته شده است.

آیه

تعریف «آیه»

«آیه»، متنی قرآنی است که بر اساس تعلیم پیامبر اکرم از عبارات قبل و بعد خود، جدا شده است. پیامبر اسلام پس از دریافت وحی، به دقت محدوده آیات قرآن را برای کاتبان وحی مشخص می‌کردند تا بعدها اشتباه یا اختلافی به وجود نیاید.

هر آیه قرآن، در همان حد کوتاه و محدود خود و در کنار آیات دیگر، از نظر لفظ و مفهوم نشانه‌ای آشکار بر صدق و راستی آورنده آن است و از همین‌رو به‌عنوان «آیه» نامیده شده است.

استفاده از این واژه برای بخش‌های مشخصی از قرآن، از خود این کتاب آسمانی الهام گرفته شده است:

کِتَابٌ أَنزَلنَاهُ إِلَیکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلبَابِ (سورهٔ ص، آیهٔ 29)
این کتابی است پر برکت که بر تو نازل کرده‌ایم تا در آیه‌های آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند.

ترتیب آیات در سوره‌ها

در دوران نزول قرآن، آیات هر سوره به دستور پیامبر و با نظارت ایشان در کنار هم قرار می‌گرفت و هیچ یک از کاتبان وحی، اجازه اجتهاد در این زمینه را نداشتند؛ یعنی نمی‌توانستند بر اساس نظر خود، جای قرار گرفتن آیات در سوره‌ها را تغییر دهند. بر این اساس تمامی دانشمندان، قرار گرفتن آیات را در هریک از سوره‌ها «توقیفی» می‌دانند. اصطلاح «توقیفی» در مقابل «اجتهادی» قرار دارد و زمانی به کار می‌رود که تکلیف یک مطلب از سوی خداوند یا معصومین مشخص شده و کسی اجازه دخالت و اظهارنظر شخصی در مورد آن را نداشته باشد.

آیات نامدار

برخی از آیات قرآنی متناسب با موضوع خاصی که در آنها مطرح شده، به نام خاصی مشهور شده است. این نام‌ها از سوی مفسران و دانشمندان علوم قرآنی برای آیات انتخاب شده است تا به اهمیت موضوعی اشاره کند که در آیه مطرح شده است.

برخی از آیات نامدار عبارت است از:

1- آیهٔ الکرسی: اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُ القَیُّومُ ... وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ... وَ هُوَ الْعَلِیُ العَظِیمُ _{(بقره، آیهٔ 255)}
2- آیهٔ ذکر: ... فَسئَلوا اَهلَ الذِّکرِ إِن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ_{(نحل، آیهٔ 43)}
3- آیهٔ نفی سبیل: ... وَ لَن یَجعَلَ اللَّهُ لِلکَافِرِینَ عَلَی المُؤمِنِینَ سَبِیلًا _{(نساء، آیهٔ 141)}

با کمک دبیر خود، این آیات را در قرآن پیدا کنید و در کلاس بخوانید.

آیه «ولایت»
آیه «تطهیر»
آیه «استعاذه»
آیه «تبلیغ»

سوره

تعریف «سوره»

«سوره» بخش مستقلی از قرآن کریم است که مانند یک دیوار، تعدادی آیه را در خود جای می‌دهد و با «بسم‌ الله الرحمن‌الرحیم» از بخش بعدی جدا می‌شود.

محدوده هر سوره، «توقیفی» است و با دستور و تعلیم پیامبر اسلام مشخص شده است. در آن هنگام که آیات قرآن نازل می‌شد، پیامبر اکرم، علاوه بر ترتیب آیات، محدوده هر سوره را نیز مشخص می‌کردند تا آیات یک سوره در سوره دیگر قرار نگیرد. همین دقت و اهتمام ایشان موجب شد در میان نسخه‌های متعدد قرآن، اختلافی به وجود نیاید.

استفاده از واژه «سوره» نیز مانند واژه «آیه» می‌تواند الهام گرفته از خود قرآن باشد:

سُورَةٌ أَنزَلنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا وَ أَنزَلنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُونَ _{(سورهٔ نور، آیهٔ 1)}
(این) سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و (عمل به آن را) واجب نمودیم و در آن آیات روشنی نازل کردیم؛ شاید شما متذکر شوید.

ارتباط و هماهنگی میان آیات هر سوره

سوره‌های قرآن، اهداف و موضوعات تربیتی گوناگونی را در راستای هدایت بشر مورد توجه قرار داده‌اند. آیات هر سوره، متناسب با اهداف تربیتی مطرح شده در آن سوره در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. از این‌رو میان آیات هر سوره ارتباط مفهومی و هم بستگی خاصی برقرار است تا اهداف مورد نظر تحقق پیدا کند.

میان آیات یک سوره، دو گونه ارتباط و هماهنگی وجود دارد:

الف) ارتباط میان دسته‌ای از آیات یک سوره که موضوعی خاص را بیان می‌کند.
ب) ارتباط میان مجموع آیات یک سوره که هدف یا اهداف تربیتی مشخصی را دنبال می‌کند و پس از رسیدن به آن، سوره به پایان می‌رسد.

برخی از مفسران به منظور ارائه تفسیری دقیق‌تر، آیات یک سوره را به چند بخش تقسیم و آیات هر قسمت را در کنار یکدیگر تفسیر می‌کنند؛ سپس با قرار دادن این بخش‌ها در کنار یکدیگر، مفهوم کل سوره را بیان می‌کنند.

ملاک تقسیم‌بندی این آیات، اهداف و موضوعات جزئی ارائه شده در هر سوره است. با قرار گرفتن این موضوعات جزئی در کنار یکدیگر، هدف یا اهداف کلی سوره مشخص می‌شود.

ارتباط نوع اول، به هماهنگی میان آیات در هر قسمت جزئی اشاره می‌کند و ارتباط نوع دوم، هماهنگی میان کل آیات سوره را مورد توجه قرار می‌دهد.

به عنوان نمونه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، آیات سوره «جمعه» را به دو بخش کلی تقسیم می‌کند و به تفسیر آنها می‌پردازد. ایشان هدف تربیتی کل سوره را تشویق مؤمنان به نماز جمعه ـ به‌عنوان یکی از دستورهای اساسی قرآن ـ می‌داند که این دو بخش، این هدف را دنبال می‌کند:

بخش اول: آیات اول تا هشتم؛ خداوند در این آیات، پیامبر را به‌عنوان هدایتگر مسلمانان معرفی می‌کند؛ کسی که کتاب آسمانی و حکمت را به آنها می‌آموزد. آنها نیز برای رسیدن به سعادت، باید به دستورهای آن عمل کنند. سپس به آنها هشدار می‌دهد که مانند یهودیان نباشند که خداوند کتاب آسمانی را به ایشان داد؛ اما آنها به معارف کتاب خدا و احکامش عمل نکردند و در نتیجه مانند الاغی بارکش شدند و از راه سعادت بازماندند و به بیراهه رفتند.

بخش دوم: آیات نهم تا یازدهم؛ این آیات به یکی از دستورهای اساسی قرآن برای هدایت انسان‌ها ـ نماز جمعه ـ اشاره می‌کند و مسلمانان را به برپایی آن دستور می‌دهد. سپس مسلمانانی را که تجارت را بر نماز جمعه ترجیح می‌دهند، سرزنش می‌کند و رفتارشان را نشانه عدم پذیرش کامل معارف کتاب خدا و احکامش می‌داند.

براین اساس، دو نوع هماهنگی و ارتباط میان آیات سوره جمعه به چشم می‌خورد:

الف) ارتباط میان آیات هر یک از بخش‌ها (آیات اول تا هشتم با هم و آیات نهم تا یازدهم نیز با یکدیگر)
ب) ارتباط میان آیات کل سوره در رساندن هدف تربیتی سوره (تشویق مسلمانان به برپایی نماز جمعه)

آیات سوره «مطففین» را یک‌بار بخوانید. به نظر شما آیات این سوره به چند بخش جزئی قابل تقسیم است؟

نام سوره‌های قرآن

در قرآن‌های امروزی، هر سوره نام مشخصی دارد. این نام‌ها اغلب از مطالب بیان شده در هر سوره گرفته شده است؛ برای نمونه، سوره بقره به این دلیل به این نام نامیده شده که جریان گاو بنی‌اسرائیل در آن بیان شده؛ یا سوره انعام از آن سبب به این نام خوانده شده که در آن درباره چهارپایان و احکام آنها بحث شده است؛ همچنین سوره «تکویر» از آن جهت به این نام مشهور شده که در آن به تکویر (درهم پیچیدنِ) خورشید به‌عنوان یکی از نشانه‌های روز قیامت اشاره شده است.

با دوستان خود گفت‌وگو کنید که چرا این سوره‌ها به این نام‌ها خوانده شده است؟

هود ، مؤمنون ، فتح ، نساء

برخی از سوره‌ها در قالب یک مجموعه، نام جدایی گرفته است. به عنوان نمونه سوره‌هایی که با حروف مقطعه «حم» آغاز شده است، به عنوان «حوامیم» مشهور شده است. تحقیق کنید هر یک از این مجموعه‌ها، شامل کدام سوره‌ها است؟

حامِدات؛ عَزائِم ؛ مُسَبِّحات ؛ مُعَوَّذَتَین

حفظ نور: سوره فجر

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
وَالفَجْرِ ﴿1﴾ وَلَیَالٍ عَشرٍ ﴿2﴾ وَالشَّفعِ وَالوَترِ ﴿3﴾ وَاللَّیلِ إِذَا یَسرِ ﴿4﴾ هَل فِی ذَٰلِکَ قَسَمٌ لِذِی حِجرٍ ﴿5﴾ أَلَم تَرَ کَیفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعَادٍ ﴿6﴾ إِرَمَ ذَاتِ العِمَادِ ﴿7﴾ الَّتِی لَم یُخلَق مِثْلهَا فِی البِلَادِ ﴿8﴾ وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخرَ بِالوَادِ ﴿9﴾ وَ فِرعَونَ ذِی الْأَوْتَادِ ﴿10﴾ الَّذِینَ طَغَوْا فِی البِلَادِ ﴿11﴾ فَأَکثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ ﴿12﴾ فَصَبَّ عَلَیهِم رَبُّکَ سَوطَ عَذَابٍ ﴿13﴾ إِنَّ رَبَّکَ لَبِالمِرصَادِ ﴿14﴾ فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکرَمَنِ ﴿15﴾ وَ أَمَّا إِذَا مَا ابتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیهِ رِزقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ ﴿16﴾ کَلَّا بَل لَا تُکرِمُونَ الیَتِیمَ ﴿17﴾ وَ لَا تَحَاضُّونَ عَلَیٰ طَعَامِ المِسکِینِ ﴿18﴾ وَ تَأکُلُونَ التُّرَاثَ أَکلًا لَمًّا ﴿19﴾ وَ تُحِبُّونَ المَالَ حُبًّا جَمًّا ﴿20﴾ کَلَّا إِذَا دُکَّتِ الْأَرضُ دَکًّادَکًّا ﴿21﴾ وَ جَاءَ رَبُّکَ وَالمَلَکُ صَفًّاصَفًّا ﴿22﴾ وَ جِیءَ یَومَئِذٍ بِجَهَنَّم یَومَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنسَانُ وَ أَنَّیٰ لَهُ الذِّکرَیٰ ﴿23﴾ یَقُولُ یَا لَیتَنِی قَدَّمتُ لِحَیَاتِی ﴿24﴾ فَیَومَئِذٍ لَا یُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ ﴿25﴾ وَ لَایُوثِقُ وَ ثَاقَهُ أَحَدٌ ﴿26﴾ یَا أَیَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّةُ ﴿27﴾ ارجِعِی إِلَیٰ رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرضِیَّةً ﴿28﴾ فَادخُلِی فِی عِبَادِی ﴿29﴾ وَ ادخُلِی جَنَّتِی ﴿30﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره فجر

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
سوگند به سپیده‌دم [دهم ذی‌الحجه] (1) سوگند به شب‌های دهگانه [دهه اول ذی‌الحجه] (2) سوگند به جفت [هشتم ذی‌الحجه] و [فرد نهم ذی‌الحجه] (3) سوگند به شب وقتی سپری شود. (4) آیا در این [قَسَمها] برای خردمند [نیاز به] سوگندی [دیگر] است (5) مگر نمی‌دانی که پروردگارت با عاد چه کرد؟ (6) با عمارات ستون‌دار [ساختمان‌های بلند] ارم [شهر قوم عاد] (7) که مانندش در شهرها ساخته نشده بود (8) و [آیا نمی‌دانی که خدا] با ثمود چه کرد؟ همانان که در وادی القری تخته سنگ‌ها را می‌بریدند [و در کوه‌ها خانه می‌ساختند] (9) و با فرعون صاحب خرگاه‌ها [و بناهای بلند] چه کرد؟ (10) همانان که در شهرها سر به طغیان برداشتند (11) و در آنها بسیار تبهکاری کردند (12) [تا آنکه] پروردگارت بر سر آنان تازیانه عذاب را پی‌درپی فرود آورد (13) زیرا پروردگار تو قطعاً در کمین [طغیانگران] است (14) اما انسان هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است (15) و اما چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند می‌گوید پروردگارم [به من بی‌توجهی کرده و] مرا خوار کرده است (16) اما چنین نیست، بلکه یتیم را گرامی نمی‌دارید (17) و برای اطعام مسکین، چیزی (از اموال خود) جدا نمی‌کنید (18) و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می‌خورید (19) و مال را دوست دارید دوست داشتنی بسیار (20) آری، هرگز توانگری نشانه عزت و کرامت و بینوایی نشانه خواری نزد خدا نیست آنگاه که زمین سخت در هم کوبیده و خُرد شود (21) و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف در صف آیند (22) و جهنم را در آن روز [حاضر] آورند آن روز است که انسان متوجه می‌شود [که نعمت‌ها و محنت‌ها همه وسیله آزمون الهی بوده است]، ولی این پندگیری برای او کجا سودمند است؟ (23) گوید کاش برای زندگانی آخرتم که حیات واقعی است [چیزی] پیش فرستاده بودم (24) پس در آن روز هیچ‌کس چون عذاب کردن او عذاب نکند (25) و هیچ کس چون در بند کشیدن او دربند نکشد (26) [و به آن کس که خدا را پرستش نموده و دلش را به یاد او آرام داشته است خطاب می‌شود:] ای نفس مطمئنه (27) خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که تو [به پیشامدهایی که او برایت مقدر کرد و به احکام و آیینی که او برای تو مقرر داشت] خشنود بودی و خدا نیز از تو خشنود بود. (28) و در میان بندگان [راستین] من در آی (29) و در بهشت من داخل شو (30)

محتوای کلی سوره فجر

سوره فجر هشتاد و نهمین سوره قرآن کریم است که مکی و دارای 30 آیه است.

در فضیلت این سوره از امام صادق نقل شده است:

سوره فجر را در نمازهای واجب و مستحب خود قرائت کنید. زیرا این سوره، سوره امام حسین است. هر کس این سوره را قرائت نماید در روز قیامت در درجه امام حسین و همراه ایشان خواهد بود.

ابو اسامه می‌گوید: من در مجلسی که امام صادق این حدیث را فرمود حاضر بودم از ایشان پرسیدم: چگونه این سوره مخصوص امام حسین شد؟ فرمود: آیا این آیه را نشنیده‌ای: یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ... منظور از نفس مطمئنه امام حسین است.

در حدیثی از رسول خدا نقل شده است: هر کس سوره فجر را در دهه اول ماه ذی‌الحجه قرائت نماید گناهانش بخشیده می‌شود و اگر در غیر این ایام خوانده شود مایه نورانیت او در قیامت می‌گردد.